Laatste aftelling voor Irak: soeverein of slagveld?

Over enkele dagen is het zover. Op 30 september beëindigt de door de VS geleide militaire coalitie haar missie in Irak. Wat begon met een invasie in 2003, eindigt – voorlopig althans – met een symbolische overdracht van de verantwoordelijkheid aan de Iraakse staat. Maar achter de diplomatieke taal van een 'nieuw hoofdstuk' schuilt een broze realiteit. Kan Irak zijn eigen luchtruim verdedigen? Kan premier Ali al-Zaidi de talloze gewapende groepen ontwapenen? En wat blijft er over van de Amerikaanse invloed als de laatste Patriot-luchtafweerinstallaties zijn afgevoerd?

Het besluit is al maanden geleden genomen, maar nu de deadline nadert, wordt de stilte rondom de uittocht steeds luider. Luitenant-generaal Abdul Amir al-Shammari, directeur van het kantoor van de opperbevelhebber van de Iraakse strijdkrachten, bevestigde maandag in een verklaring aan het Iraakse persbureau INA wat velen al vreesden of hoopten: 30 september is de definitieve einddatum van de internationale coalitie in Irak.

Op 1 oktober begint volgens het kantoor van de premier een 'nieuw tijdperk': Irak zal vrij zijn van elke buitenlandse militaire aanwezigheid. Het is een belofte die premier al-Zaidi eerder dit jaar al deed, en die nu wordt ingelost. "Deze stap is een essentiële voorwaarde om Irak een nieuwe fase van ontwikkeling en welvaart binnen te leiden", klonk het uit zijn werkkamer.

Niet iedereen is echter overtuigd van de impact van de terugtrekking. Iyad al-Anbar, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Bagdad, relativeert het vertrek. "In wezen is deze kwestie vrijwel unaniem afgesproken", zegt hij tegen Al Jazeera. Volgens hem zijn de Amerikaanse troepen al lang niet meer gestationeerd op Iraakse legerbasissen, maar geconcentreerd op de Harir-basis in Erbil, in de autonome Koerdische regio.

"Uiteindelijk zal dit vooral symbolisch zijn", aldus al-Anbar. "De Amerikanen hebben hun militaire aanwezigheid in veel hoofdkwartieren al beëindigd, zoals in Camp Victory bij de luchthaven van Bagdad en zelfs in de Groene Zone, vlakbij de Amerikaanse ambassade."

De binnenlandse vuurproef
Het vertrek van de coalitie valt samen met een van de grootste binnenlandse uitdagingen sinds de val van Saddam Hoessein: het centraliseren van alle wapens onder één staatsgezag. Premier al-Zaidi heeft deze week opnieuw een ultimatum gesteld aan niet-statelijke gewapende groeperingen: leg de wapens neer of word vervolgd wegens terrorisme.


Tegelijkertijd neemt de retoriek van groepen als Kataib Sayyid al-Shuhada, Harakat al-Nujaba en Kataib Hezbollah toe. De vraag is hoe de regering de veiligheid alleen kan waarborgen, vooral nu sleutelposities bij de ministeries van Defensie en Binnenlandse Zaken nog steeds vacant zijn. "Die ministeries vormen de kern van het plan om wapens aan de staat te binden", benadrukt al-Anbar.

Amerikaanse belangen verschuiven
Onder president Donald Trump ondergaat het Amerikaanse buitenlandse beleid een strategische heroriëntatie. De terugtrekking past in dat plaatje, maar betekent volgens voormalig Amerikaans diplomaat Marlin Hardinger geen volledige desinteresse.

"Ik denk dat we kunnen zeggen dat deze inzet op middellange termijn is geëindigd, en dat er resterende inspanningen zullen zijn op het gebied van terrorismebestrijding en inlichtingen, vooral rond de Amerikaanse ambassade en het consulaat", aldus Hardinger.

Toch kan de terugtrekking zowel in de VS als in het Midden-Oosten op weerstand stuiten. Pro-Israëlische facties die directe Amerikaanse betrokkenheid in de regio wensen, zullen niet blij zijn. Ook de Golfstaten vrezen dat een machtsvacuüm extremistische groeperingen weer de ruimte kan geven.

"Het echte probleem is dat de regio instabieler en onrustiger is geworden dan toen de onderhandelingen over de terugtrekking begonnen", waarschuwt Hardinger.

Een kwetsbaar luchtruim
Een van de meest concrete en zorgwekkende gevolgen van de terugtrekking is het verdwijnen van Amerikaanse Patriot-luchtafweersystemen. Die stonden tot nu toe opgesteld in Erbil en vormden de belangrijkste verdediging tegen Iraanse ballistische raketten en drones.


"Als Iran doorgaat met het sturen van drones en raketten, wie zal ze dan onderscheppen nu de Amerikaanse Patriot-systemen zich terugtrekken? Wie kan deze Iraanse dreiging stoppen als er geen directe afspraken zijn met de regering in Teheran?"

De echte vuurproef voor Irak begint pas op 1 oktober. De soevereiniteit van het land hangt niet alleen af van het vertrek van buitenlandse troepen, maar vooral van de daadkracht van de eigen regering.

"Het vermogen van de regering in Bagdad om de soevereiniteit van Irak te behouden of volledig te herstellen, is niet alleen verbonden aan de terugtrekking van Amerikaanse troepen, maar ook aan het vermogen van al-Zaidi om wapens aan de staat te binden", zegt al-Barari.

Hij ziet de toekomst somber in. "Naar mijn mening gaan de dingen richting het onbekende. Als al-Zaidi hier niet in slaagt, kan Irak volledig onder absolute Iraanse invloed vallen, waardoor een gevaarlijk veiligheidsvacuüm ontstaat. Dat is precies het scenario waar Washington voor waarschuwt en dat het probeert te vermijden."

De wereld kijkt toe terwijl Irak zich opmaakt voor wat de grootste test van zijn moderne geschiedenis belooft te worden. De vlag van de coalitie wordt gestreken, maar de vragen blijven hangen als rook boven een slagveld: wie beschermt de Koerdische regio tegen raketaanvallen? Wie dwingt de milities tot ontwapening? En wie garandeert dat Irak niet opnieuw afglijdt naar chaos?

De datum 30 september is geen eindpunt. Het is een begin – van een periode waarin Irak zal moeten bewijzen dat het zonder leiderschap van buitenaf kan bestaan. Of het dat kan, hangt af van één man, één regering en één verdeeld volk. De komende weken zullen het antwoord geven.